การลงทุนในพลังงานสะอาด: มองให้ลึกกว่าแค่ตัวเลข ESG
ในยุคที่โลกกำลังเผชิญกับความท้าทายด้านสิ่งแวดล้อมอย่างที่ไม่เคยเป็นมาก่อน ประเด็นเรื่องความยั่งยืนได้ก้าวขึ้นมาเป็นแกนหลักในการขับเคลื่อนทิศทางต่างๆ ขอ
งโลก ไม่เว้นแม้กระทั่งในแวดวงการเงินการลงทุน การลงทุนอย่างยั่งยืน (Sustainable Investment) ไม่ได้เป็นเพียงกระแสที่มาแรงอีกต่อไป แต่ได้กลายเป็นส่วนสำคัญของการตัดสินใจของนักลงทุนทั่วโลก ดัชนี ESG (Environmental, Social and Governance) ที่พิจารณาปัจจัยด้านสิ่งแวดล้อม สังคม และบรรษัทภิบาล จึงเป็นเครื่องมือที่นักลงทุนใช้ประเมินมูลค่าและศักยภาพในระยะยาวของบริษัทต่างๆ
ในช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมา เราได้เห็นการลงทุนในบริษัทที่โดดเด่นด้าน ESG เติบโตอย่างก้าวกระโดด ไม่ใช่เพียงเพราะผู้คนต้องการมีส่วนร่วมในการสร้างสังคมที่ดีขึ้นหรือทำธุรกิจอย่างมีความรับผิดชอบ แต่ยังมีมิติของการสร้างผลตอบแทนที่สูงอย่างน่าประทับใจ โดยเฉพาะในปี 2020 ที่ราคาหุ้นของหลายบริษัทที่เกี่ยวข้องกับเทรนด์ ESG พุ่งสูงขึ้นอย่างที่ไม่เคยคาดคิด
Tesla: ตัวอย่างความสำเร็จและคำถามที่ท้าทาย
หนึ่งในตัวอย่างที่โดดเด่นที่สุดคือ Tesla บริษัทรถยนต์ไฟฟ้าของ Elon Musk ที่ราคาหุ้นพุ่งสูงขึ้นเกือบ 800% ตั้งแต่ต้นปี 2020 ทำให้กลายเป็นบริษัทรถยนต์ที่มีมูลค่าตลาดสูงที่สุดในโลก และติดอันดับ 5 บริษัทที่มีมูลค่าสูงสุดในสหรัฐอเมริกา ความสำเร็จนี้ไม่ได้จำกัดอยู่แค่ Tesla เท่านั้น BYD ผู้ผลิตรถยนต์ไฟฟ้าสัญชาติจีน ก็มีมูลค่าเพิ่มขึ้นถึง 550% จาก 2 หมื่นล้านดอลลาร์สหรัฐฯ เป็น 1.1 แสนล้านดอลลาร์สหรัฐฯ ในเวลาเพียงปีเดียว CATL ผู้ผลิตแบตเตอรี่ชั้นนำของจีน ซึ่งเป็นซัพพลายเออร์รายสำคัญของ Tesla ก็เติบโต 440% จาก 3.4 หมื่นล้านเป็น 1.5 แสนล้านดอลลาร์สหรัฐฯ ในช่วงเวลาเดียวกัน และ Enphase Energy ผู้ผลิตไมโครอินเวอร์เตอร์สำหรับระบบโซลาร์เซลล์ในสหรัฐอเมริกา ก็เติบโตสูงถึง 830%
ตัวเลขเหล่านี้ไม่ใช่เรื่องน่าแปลกใจ เมื่อพิจารณาว่า “ความเป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม” ของธุรกิจ สอดคล้องกับทิศทางในอนาคตของโลก หลายคนคาดการณ์ว่าธุรกิจเหล่านี้คืออนาคตและจะเติบโตต่อไปอย่างไม่หยุดยั้ง อย่างไรก็ตาม การเติบโตอย่างรวดเร็วนี้ได้ก่อให้เกิดคำถามและการตรวจสอบที่เข้มข้นขึ้นเช่นกัน คำถามสำคัญคือ บริษัทเหล่านี้ “สะอาด” จริงหรือ? ห่วงโซ่อุปทานของพวกเขามีความเป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อมมากน้อยเพียงใด?
ในฐานะผู้เชี่ยวชาญในอุตสาหกรรมที่มีประสบการณ์กว่า 10 ปี ผมมองว่าข้อมูลเหล่านี้คือสิ่งที่นักลงทุนและผู้บริโภคต้องพิจารณาอย่างรอบด้าน บทความนี้จะพาคุณไปสำรวจมิติที่อาจไม่ได้สวยงามเหมือนภาพที่ปรากฏในสื่อเกี่ยวกับพลังงานสะอาด และเน้นย้ำถึงรายละเอียดที่มักถูกมองข้าม
เจาะลึกห่วงโซ่อุปทานของ Tesla: แบตเตอรี่ที่อาจไม่ใช่ “สีเขียว” ทั้งหมด
ย้อนกลับไปในเดือนกันยายน 2020 Elon Musk เคยประกาศบน Twitter ว่า Tesla ตั้งเป้าผลิตรถยนต์ไฟฟ้าให้ได้ 20 ล้านคันต่อปีภายในปี 2030 ซึ่งเป็นเป้าหมายที่ทะเยอทะยานอย่างยิ่ง เมื่อเทียบกับการผลิตประมาณ 5 แสนคันในปี 2020 แต่คำประกาศนี้ได้จุดประกายข้อสงสัยเกี่ยวกับส่วนประกอบสำคัญของแบตเตอรี่รถยนต์ไฟฟ้า เช่น ลิเธียม โคบอลต์ และนิกเกิล หาก Tesla สามารถผลิตรถยนต์ได้ตามเป้าจริง ความต้องการแร่ธาตุเหล่านี้จะเพิ่มขึ้นมหาศาล จนอาจเกินขีดจำกัดของการผลิตที่ยั่งยืน
รายงานจาก Adamas Intelligence และ Mining.com ที่ติดตามอุตสาหกรรมแบตเตอรี่ ได้ทำการจำลองปริมาณการผลิตแร่ธาตุที่ Tesla จะต้องการ หากบรรลุเป้าหมายการผลิตรถยนต์ไฟฟ้าในปี 2030 โดยใช้ข้อมูลปี 2019 เป็นฐาน (เนื่องจากปี 2020 ได้รับผลกระทบจาก COVID-19 ทำให้ตัวเลขการผลิตต่ำกว่าความเป็นจริง) ผลการศึกษาพบว่า Tesla จะต้องการลิเธียมเพิ่มขึ้นถึง 165% ของปริมาณการผลิตทั้งหมดในปี 2019 (จาก 77,000 ตัน เป็น 127,302 ตัน) และโคบอลต์เพิ่มขึ้น 56% (จาก 122,000 ตัน เป็น 68,315 ตัน)
Tesla เองก็ตระหนักถึงปัญหานี้เป็นอย่างดี ในงาน “Battery Day” Elon Musk ได้นำเสนอแนวทางการแก้ปัญหา โดยอ้างถึงประสิทธิภาพในการสกัดลิเธียมด้วยการเพิ่มเกลือ หรือการเข้าซื้อ Glencore ผู้ผลิตโคบอลต์รายใหญ่ และเน้นย้ำถึงมาตรฐานการดูแลคนงานในเหมืองที่สาธารณรัฐประชาธิปไตยคองโก อย่างไรก็ตาม ยังมีส่วนประกอบสำคัญอีกชิ้นหนึ่งที่ Tesla ยังต้องเผชิญกับความท้าทาย นั่นคือ นิกเกิล
ในปี 2030 คาดการณ์ว่า Tesla จะต้องการนิกเกิลเพิ่มขึ้นถึง 31% ของปริมาณการผลิตทั้งหมดในปี 2019 หรือเทียบเท่ากับปริมาณการผลิตรวมของ 6 ผู้ผลิตรายใหญ่ที่สุดของโลก นิกเกิลเป็นแร่ธาตุที่มีความสำคัญอย่างยิ่ง และ Tesla ก็มีแผนจะสร้างโรงงานแบตเตอรี่ในประเทศอินโดนีเซีย ซึ่งเป็นผู้ผลิตนิกเกิลอันดับ 1 ของโลก แต่กระบวนการผลิตนิกเกิลในอินโดนีเซียนั้นเผชิญกับการต่อต้านอย่างหนัก เนื่องจากปัญหาการจัดการของเสีย
ผู้ผลิตนิกเกิลในอินโดนีเซียส่วนใหญ่ใช้วิธี Deep-sea tailings placement (DSTP) หรือการปล่อยของเสียจากกระบวนการผลิตลงสู่ทะเลลึก ซึ่งถูกวิพากษ์วิจารณ์อย่างหนักว่าส่งผลกระทบต่อระบบนิเวศทางทะเลอย่างรุนแรง เราเคยเห็นเหตุการณ์ของเสียจากโรงงานนิกเกิลรั่วไหลที่ Basamuk Bay ในปาปัวนิวกินี ทำให้ทะเลกลายเป็นสีแดง สร้างความเสียหายต่อสิ่งแวดล้อมอย่างมหาศาล
อีกแนวทางหนึ่งของ Tesla คือการเปลี่ยนไปใช้แบตเตอรี่ประเภทใหม่ที่ไม่มีส่วนประกอบของนิกเกิล (ปัจจุบัน Tesla ใช้แบตเตอรี่ประเภท NCA หรือ Nickel-Cobalt-Aluminium) Tesla ได้เริ่มนำแบตเตอรี่ LFP (Lithium Iron Phosphate) มาใช้ในรุ่นที่ผลิตจากจีน ซึ่งแม้จะได้รับความสนใจ แต่ก็มีข้อกังวลด้านประสิทธิภาพ เช่น ระยะเวลาในการชาร์จที่นานกว่า ระยะทางการวิ่งที่สั้นกว่า และปัญหาการทำงานในสภาพอากาศเย็น
ความท้าทายของพลังงานหมุนเวียน: โซลาร์และลม ไม่ใช่ “สะอาด” โดยสมบูรณ์
ปัญหาห่วงโซ่อุปทานที่ Tesla เผชิญ เป็นความท้าทายที่อุตสาหกรรมพลังงานสะอาดโดยรวมต้องเผชิญร่วมกัน
พลังงานแสงอาทิตย์ (โซลาร์) และพลังงานลม คือหัวใจสำคัญของเทรนด์พลังงานสะอาดในปัจจุบัน ต้นทุนการผลิตไฟฟ้าจากทั้งสองแหล่งนี้ลดลงอย่างรวดเร็ว โดยเฉพาะโซลาร์ที่ลดลงถึง 82% ตั้งแต่ปี 2010 ทำให้สามารถแข่งขันกับราคาไฟฟ้าจากโครงข่ายได้โดยไม่ต้องพึ่งการอุดหนุนจากภาครัฐ (Grid Parity)
แต่ความท้าทายที่สำคัญของพลังงานทั้งสองประเภทนี้ คือห่วงโซ่อุปทานที่ยังมีผลกระทบเชิงลบต่อสิ่งแวดล้อม แผงโซลาร์เซลล์มีส่วนประกอบหลักเป็นซิลิคอน ซึ่งกระบวนการผลิตต้องใช้ความร้อนสูงกว่า 2,000 องศาเซลเซียส และต้องอาศัยพลังงานฟอสซิลในการผลิต แถมยังต้องใช้ถ่านหินในปฏิกิริยาเคมี และที่สำคัญ แผงโซลาร์ยังต้องใช้พลาสติก ซึ่งเป็นผลิตภัณฑ์จากปิโตรเลียม ในการหุ้มตัวซิลิคอน
นอกจากนี้ โครงการโซลาร์เซลล์เชิงพาณิชย์ยังต้องการพื้นที่ดินจำนวนมาก โดยประมาณการว่า ฟาร์มโซลาร์ขนาด 1 MW (เพียงพอสำหรับบ้านประมาณ 100 หลัง) จะต้องใช้พื้นที่อย่างน้อย 4 ไร่
สำหรับพลังงานลม กังหันลมต้องการเหล็กและคอนกรีตปริมาณมหาศาล ซึ่งอุตสาหกรรมหนักเหล่านี้ยังคงล้าหลังในการลดการปล่อยก๊าซคาร์บอน (decarbonize) เมื่อเทียบกับอุตสาหกรรมพลังงานไฟฟ้าหรือการขนส่ง
และแน่นอนว่าส่วนประกอบสำคัญของระบบพลังงานหมุนเวียนคือแบตเตอรี่ ซึ่งเราได้เห็นปัญหาเดียวกันกับอุตสาหกรรมรถยนต์ไฟฟ้าแล้ว
“อย่าตัดสินหนังสือจากหน้าปก”: มองให้รอบด้านเพื่อความยั่งยืนที่แท้จริง
ข้อมูลที่กล่าวมาทั้งหมดนี้ ไม่ได้มีเจตนาจะกล่าวหาว่าพลังงานสะอาดและเทคโนโลยีเหล่านี้ไม่ดีหรือไม่ควรได้รับการพัฒนา ผมยืนยันว่าพลังงานสะอาดมีความสำคัญอย่างยิ่งและเป็นสิ่งที่เราหลีกเลี่ยงไม่ได้ แต่หากเป้าหมายของเราคือความยั่งยืนที่แท้จริง เราจำเป็นต้องศึกษาข้อมูลอย่างรอบด้าน ครอบคลุมทุกมิติ โดยเฉพาะอย่างยิ่งการบริหารจัดการห่วงโซ่อุปทาน ซึ่งเป็นส่วนที่บริษัทมักจะมองข้าม
การมองเห็นเพียงผลิตภัณฑ์สุดท้าย อาจทำให้เราฝากความหวังและความเชื่อมั่นในบริษัทพลังงานสะอาดเหล่านี้ (ซึ่งสะท้อนผ่านราคาหุ้นที่พุ่งสูง) ว่าเป็น “ไม้ตาย” ที่จะแก้ไขปัญหาทุกอย่าง และอาจนำไปสู่ความชะล่าใจ จนเราละเลยการกดดันให้บริษัทเหล่านี้เร่งปรับปรุงให้ “สะอาด” อย่างครบวงจร
สิ่งที่สำคัญไม่แพ้กันคือ การที่ราคาหุ้นพลังงานสะอาดที่สูงลิ่ว อาจทำให้เรามองข้ามแนวทางอื่นในการต่อสู้กับปัญหาสิ่งแวดล้อม โดยเฉพาะมาตรการ ลดการใช้พลังงาน อย่าลืมว่าพลังงานสะอาดเป็นเพียงช่องทางในการผลิตพลังงานที่เราใช้ทุกวัน (supply-side) แต่การบริหารจัดการความต้องการใช้พลังงาน (demand-side) ก็เป็นอีกมิติที่สำคัญไม่แพ้กัน ไม่ว่าจะเป็นการใช้พลังงานอย่างมีประสิทธิภาพ (energy efficiency) หรือการประหยัดพลังงาน (energy conservation)
รถยนต์ไฟฟ้าอย่าง Tesla เป็นสิ่งที่ดี แต่ก็ยังดีไม่เท่ากับการใช้ระบบขนส่งมวลชน ในทำนองเดียวกัน การใช้พลังงานโซลาร์เป็นทางเลือกที่ดีกว่าน้ำมัน แต่ก็ยังดีไม่เท่ากับการออกแบบเมืองและอาคารให้การเปิดเครื่องปรับอากาศกลายเป็นทางเลือกสุดท้ายที่เราต้องทำ
การลงทุนใน “พลังงานสะอาด” จึงไม่ใช่เพียงการเลือกซื้อหุ้นของบริษัทที่ผลิตพลังงานที่ดูเหมือนจะเป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม แต่คือการทำความเข้าใจตลอดทั้งห่วงโซ่คุณค่า การตระหนักถึงต้นทุนที่แท้จริง และการสนับสนุนแนวทางการลดการใช้พลังงานควบคู่ไปกับการพัฒนาเทคโนโลยีที่ยั่งยืนอย่างแท้จริง
หากคุณคือหนึ่งในผู้ที่สนใจเกี่ยวกับการลงทุนอย่างยั่งยืน หรือต้องการทำความเข้าใจโลกของพลังงานสะอาดให้ลึกซึ้งยิ่งขึ้น อย่ารอช้าที่จะศึกษาข้อมูลเชิงลึก และพิจารณาทางเลือกในการลงทุนที่สอดคล้องกับวิสัยทัศน์เพื่ออนาคตที่ยั่งยืนของเราทุกคน
