การลงทุนที่ “ยั่งยืน” จริงหรือ? เจาะลึกเบื้องหลังพลังงานสะอาดสู่ตลาดทุน
ในยุคที่กระแสใส่ใจสิ่งแวดล้อมกลายเป็นหัวใจหลักของการขับเคลื่อนทั่วโลก โดยเฉพาะในแวดวงการลงทุน การลงทุนอย่างยั่งยืน (Sustainable In
vestment) ได้รับความสนใจอย่างล้นหลาม และหนึ่งในเครื่องมือสำคัญที่นักลงทุนทั่วโลกนำมาใช้ประเมิน คือ ดัชนี ESG ซึ่งครอบคลุมมิติสิ่งแวดล้อม สังคม และบรรษัทภิบาล (Environmental, Social and Governance)
ในช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมา เราได้เห็นปรากฏการณ์ที่น่าทึ่งของการลงทุนในบริษัทที่โดดเด่นด้าน ESG ไม่ใช่เพียงเพราะเป็นการแสดงความรับผิดชอบต่อสังคมเท่านั้น แต่ยังแฝงด้วยศักยภาพในการสร้างผลตอบแทนมหาศาล โดยเฉพาะอย่างยิ่งในปี 2020 ที่ราคาหุ้นของหลายบริษัทที่ดำเนินธุรกิจตามแนวทาง ESG พุ่งสูงขึ้นอย่างไม่เคยปรากฏมาก่อน
Tesla บริษัทรถยนต์ไฟฟ้าของอีลอน มัสก์ เป็นตัวอย่างที่ชัดเจนที่สุด ราคาหุ้นของ Tesla พุ่งทะยานกว่า 800% ตั้งแต่ต้นปี 2020 ส่งผลให้บริษัทกลายเป็นผู้ผลิตรถยนต์ที่มีมูลค่าตลาดสูงสุดในโลก และติดอันดับ 5 บริษัทที่มีมูลค่าสูงสุดในสหรัฐอเมริกา
ไม่ใช่แค่ Tesla แต่ยังมีบริษัทอื่นๆ ที่เติบโตอย่างก้าวกระโดด เช่น BYD ผู้ผลิตรถยนต์ไฟฟ้า (EV) จากจีน ที่มูลค่าบริษัทพุ่งสูงขึ้นถึง 550% จาก 2 หมื่นล้านดอลลาร์สหรัฐฯ เป็น 1.1 แสนล้านดอลลาร์สหรัฐฯ ภายในเวลาเพียงปีเดียว
CATL ผู้ผลิตแบตเตอรี่ชั้นนำของจีน ซึ่งเป็นซัพพลายเออร์รายสำคัญของ Tesla ก็เติบโตอย่างน่าประทับใจถึง 440% จาก 3.4 หมื่นล้านดอลลาร์สหรัฐฯ เป็น 1.5 แสนล้านดอลลาร์สหรัฐฯ ในช่วงเวลาเดียวกัน
และที่น่าจับตาไม่แพ้กันคือ Enphase Energy ผู้ผลิตไมโครอินเวอร์เตอร์สำหรับระบบโซลาร์ในสหรัฐอเมริกา ที่ราคาหุ้นพุ่งสูงถึง 830% จาก 3 พันล้านดอลลาร์สหรัฐฯ เป็น 2.5 หมื่นล้านดอลลาร์สหรัฐฯ
ตัวเลขเหล่านี้สะท้อนให้เห็นถึงความเชื่อมั่นของนักลงทุนต่อธุรกิจที่ “เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม” ซึ่งถูกมองว่าเป็นอนาคต และมีศักยภาพในการเติบโตสูง อย่างไรก็ตาม การเติบโตที่รวดเร็วนี้ย่อมมาพร้อมกับคำถามและความคาดหวังที่สูงขึ้นเช่นกัน ประเด็นสำคัญที่ต้องพิจารณาคือ บริษัทเหล่านี้ “สะอาด” จริงตามที่กล่าวอ้างหรือไม่? และตลอดทั้ง ห่วงโซ่อุปทาน (Supply Chain) ของพวกเขาสะท้อนถึงความยั่งยืนอย่างแท้จริงหรือไม่?
ในฐานะผู้คร่ำหวอดในอุตสาหกรรมมาเกือบ 10 ปี ผมได้เห็นการเปลี่ยนแปลงมากมาย แต่การพุ่งขึ้นของพลังงานสะอาดครั้งนี้ มีมิติที่ซับซ้อนกว่าที่เห็นภายนอก บทความนี้จะพาคุณเจาะลึกเบื้องหลังของ “พลังงานสะอาด” ที่อาจไม่สวยหรูอย่างที่สื่อนำเสนอ และเน้นย้ำถึงรายละเอียดที่มักถูกละเลย ซึ่งเป็นกุญแจสำคัญสู่ความยั่งยืนที่แท้จริง
เจาะลึกกรณีศึกษา Tesla: รถยนต์ไฟฟ้า กับภาระวัตถุดิบที่หนักอึ้ง
เดือนกันยายน 2020 อีลอน มัสก์ ประกาศเป้าหมายอันทะเยอทะยานของ Tesla ว่าจะผลิตรถยนต์ไฟฟ้าให้ได้ 20 ล้านคันต่อปี ภายในปี 2030 ซึ่งเพิ่มขึ้นจากประมาณ 5 แสนคันในปี 2020 อย่างมหาศาล แม้จะเป็นข่าวที่จุดประกายความหวัง แต่ก็ก่อให้เกิดคำถามสำคัญเกี่ยวกับแหล่งที่มาของวัตถุดิบหลักในการผลิตแบตเตอรี่ โดยเฉพาะ ลิเธียม โคบอลต์ และนิกเกิล
หาก Tesla สามารถผลิตรถยนต์ไฟฟ้าได้ตามเป้าหมายจริง ความต้องการแร่ธาตุเหล่านี้จะพุ่งสูงขึ้นอย่างทวีคูณ ซึ่งอาจเกินขีดจำกัดของการผลิตที่ยั่งยืน (Sustainable Production)
การวิเคราะห์ของ Adamas Intelligence และ Mining.com ซึ่งติดตามอุตสาหกรรมแบตเตอรี่ไฟฟ้า ได้ทำการจำลองความต้องการวัตถุดิบ โดยอ้างอิงข้อมูลปี 2019 (เนื่องจากตัวเลขปี 2020 ได้รับผลกระทบจากโควิด-19) พบว่า Tesla จะต้องการลิเธียมเพิ่มขึ้นถึง 165% ของปริมาณการผลิตทั่วโลกในปี 2019 (จาก 77,000 ตัน เป็น 127,302 ตัน) และต้องการโคบอลต์เพิ่มขึ้น 56% (จาก 122,000 ตัน เป็น 68,315 ตัน)
Tesla เองก็ตระหนักถึงปัญหานี้ดี ในงาน “Battery Day” อีลอน มัสก์ ได้นำเสนอแนวทางการแก้ปัญหาหลายประการ เช่น การเพิ่มประสิทธิภาพการสกัดลิเธียม และการเข้าไปซื้อกิจการ Glencore ผู้ผลิตโคบอลต์รายใหญ่ โดยเน้นย้ำถึงมาตรฐานแรงงานที่ดีในสาธารณรัฐประชาธิปไตยคองโก
อย่างไรก็ตาม นิกเกิล ยังคงเป็นส่วนประกอบที่ท้าทายที่สุด คาดการณ์ว่าในปี 2030 Tesla จะต้องการนิกเกิลเพิ่มขึ้นถึง 31% ของปริมาณการผลิตทั่วโลกในปี 2019 ซึ่งเทียบเท่ากับปริมาณการผลิตของผู้ผลิตรายใหญ่ที่สุด 6 รายรวมกัน ยิ่งไปกว่านั้น นิกเกิลยังเป็นที่ต้องการของอุตสาหกรรมอื่นๆ เช่น สแตนเลส ทำให้เกิดการแข่งขันที่สูง
ความสำคัญของนิกเกิลถึงขั้นที่ Tesla วางแผนจะไปตั้งโรงงานแบตเตอรี่ในประเทศอินโดนีเซีย ซึ่งเป็นผู้ผลิตนิกเกิลอันดับ 1 ของโลก แต่กระบวนการผลิตนิกเกิลในอินโดนีเซียกลับเผชิญแรงต่อต้านอย่างหนัก โดยเฉพาะปัญหาการจัดการของเสีย Deep-sea tailings placement (DSTP) หรือการปล่อยกากตะกอนลงสู่ทะเลลึก กระบวนการนี้ถูกวิพากษ์วิจารณ์ว่าส่งผลกระทบอย่างรุนแรงต่อระบบนิเวศทางทะเล ดังที่เคยเกิดเหตุการณ์กากตะกอนรั่วไหลที่ Basamuk Bay ในปาปัวนิวกินี จนทำให้ทะเลเปลี่ยนเป็นสีแดง
อีกทางเลือกหนึ่งของ Tesla คือการหันไปใช้แบตเตอรี่ประเภทใหม่ที่ไม่มีส่วนประกอบของนิกเกิล ซึ่ง Tesla ได้เริ่มใช้แบตเตอรี่ LFP (Lithium Iron Phosphate) สำหรับรถยนต์ที่ผลิตในจีน แม้จะเป็นที่น่าสนใจ แต่ก็มีข้อกังวล เช่น LFP ใช้เวลาชาร์จนานกว่า วิ่งได้ระยะทางสั้นกว่า และมีปัญหาเมื่อเผชิญอากาศเย็น
ความท้าทายที่มองข้าม: พลังงานหมุนเวียน ไม่ได้ “สะอาด” เสมอไป
ปัญหาห่วงโซ่อุปทานที่ Tesla เผชิญ เป็นปัญหาเดียวกันที่อุตสาหกรรมพลังงานสะอาดโดยรวมกำลังเผชิญ
พลังงานแสงอาทิตย์ (โซลาร์) และพลังงานลม กลายเป็นหัวใจสำคัญของเทรนด์พลังงานสะอาด ต้นทุนการผลิตไฟฟ้าจากแหล่งพลังงานทั้งสองประเภทลดลงอย่างรวดเร็ว โดยเฉพาะโซลาร์ที่ลดลงถึง 82% ตั้งแต่ปี 2010 ทำให้สามารถแข่งขันกับราคาไฟฟ้าจากโครงข่ายหลัก (Grid Parity) ได้โดยไม่ต้องพึ่งเงินอุดหนุน
แต่เบื้องหลังความ “สะอาด” นี้ กลับมีประเด็นที่น่ากังวลซ่อนอยู่
แผงโซลาร์ ต้องใช้ซิลิกอนเป็นส่วนประกอบหลัก ซึ่งกระบวนการผลิตต้องใช้ความร้อนสูงกว่า 2,000 องศาเซลเซียส โดยอาศัยพลังงานฟอสซิล และทำปฏิกิริยากับคาร์บอนผ่านการใช้ถ่านหิน นอกจากนี้ แผงโซลาร์ยังใช้พลาสติกหุ้ม ซึ่งพลาสติกส่วนใหญ่มาจากน้ำมันดิบ
อีกปัจจัยที่สำคัญคือ ปริมาณที่ดิน ที่ต้องใช้สำหรับฟาร์มโซลาร์ขนาดใหญ่ การประเมินพบว่าฟาร์มโซลาร์ขนาด 1MW (เพียงพอสำหรับบ้านประมาณ 100 หลัง) ต้องใช้พื้นที่อย่างน้อย 4 ไร่
ส่วน กังหันลม ก็ต้องใช้เหล็กและคอนกรีตปริมาณมหาศาล ซึ่งอุตสาหกรรมหนักเหล่านี้ยังตามหลังอุตสาหกรรมพลังงานไฟฟ้าและขนส่ง ในด้านการลดการปล่อยก๊าซคาร์บอน (Decarbonization)
และที่สำคัญที่สุด แบตเตอรี่ คือองค์ประกอบที่เชื่อมโยงทุกอย่างเข้าด้วยกัน ซึ่งจะพบปัญหาเดียวกันกับที่กล่าวไปในอุตสาหกรรมรถยนต์ไฟฟ้า
“อย่าตัดสินหนังสือจากหน้าปก”: มองให้ลึกถึงแก่นความยั่งยืน
ข้อมูลทั้งหมดที่กล่าวมานี้ ไม่ได้มีเจตนาจะด้อยค่าพลังงานสะอาด หรือเทคโนโลยีเหล่านี้ ผมขอยืนยันว่าพลังงานสะอาดเป็นสิ่งจำเป็นอย่างยิ่งยวด และเป็นทิศทางที่เราต้องเดินหน้าต่อไป แต่หากเป้าหมายคือ ความยั่งยืนอย่างแท้จริง (True Sustainability) เราจำเป็นต้องศึกษาข้อมูลอย่างรอบด้านในทุกมิติ โดยเฉพาะ การบริหารจัดการห่วงโซ่อุปทาน ซึ่งเป็นส่วนที่บริษัทต่างๆ มักมองข้าม
การมองเห็นเพียงผลิตภัณฑ์สุดท้าย (End Product) อาจทำให้เราเผลอฝากความหวังและเชื่อมั่นในบริษัทพลังงานสะอาดเหล่านี้มากเกินไป จนชะล่าใจและละเลยการกดดันให้บริษัทเหล่านั้นปรับปรุงให้ “สะอาด” อย่างแท้จริงในทุกกระบวนการ
สิ่งสำคัญยิ่งกว่านั้น คือ ราคาหุ้นพลังงานสะอาดที่พุ่งสูง อาจทำให้เรามองข้ามแนวทางอื่นที่มีประสิทธิภาพในการแก้ไขปัญหาสิ่งแวดล้อม โดยเฉพาะ มาตรการลดการใช้พลังงาน (Demand-Side Management)
พลังงานสะอาดเป็นเพียงช่องทางในการผลิตพลังงานที่เราใช้ (Supply-Side) แต่การบริหารจัดการความต้องการใช้พลังงาน (Demand-Side) ก็มีความสำคัญไม่แพ้กัน ไม่ว่าจะเป็นผ่านการใช้พลังงานอย่างมีประสิทธิภาพ (Energy Efficiency) หรือการประหยัดพลังงาน (Energy Conservation)
รถยนต์พลังงานไฟฟ้าอย่าง Tesla เป็นสิ่งที่ดี แต่ก็ไม่อาจทดแทนการใช้ระบบขนส่งมวลชนที่มีประสิทธิภาพ ในทำนองเดียวกัน การใช้พลังงานโซลาร์คือทางเลือกที่ดีกว่าน้ำมัน แต่ก็ดีไม่เท่ากับการออกแบบเมืองและอาคารที่ลดความจำเป็นในการใช้พลังงานปรับอากาศลงอย่างมหาศาล
ในฐานะผู้เชี่ยวชาญด้านนี้มากว่าทศวรรษ ผมเชื่อว่าการตัดสินใจลงทุน หรือการเลือกใช้ผลิตภัณฑ์ที่เกี่ยวข้องกับพลังงานสะอาด ควรตั้งอยู่บนพื้นฐานของข้อมูลที่รอบด้าน และการพิจารณาถึงผลกระทบตลอดทั้งวงจรชีวิต การทำความเข้าใจเบื้องลึกเบื้องหลัง คือก้าวแรกที่สำคัญสู่การสร้างอนาคตที่ยั่งยืนอย่างแท้จริง
หากคุณกำลังมองหาโอกาสการลงทุนที่สอดคล้องกับเทรนด์โลก หรือต้องการเปลี่ยนมาใช้ผลิตภัณฑ์ที่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อมอย่างแท้จริง อย่าลืมพิจารณาถึงมิติที่ซับซ้อนเหล่านี้ เพื่อให้การตัดสินใจของคุณไม่เพียงแต่ให้ผลตอบแทนที่ดี แต่ยังสร้างผลกระทบเชิงบวกต่อโลกใบนี้อย่างแท้จริง
มาร่วมกันยกระดับการลงทุนและการบริโภคสู่ความยั่งยืนที่แท้จริง เริ่มต้นจากการศึกษาข้อมูลเชิงลึก และตั้งคำถามกับสิ่งที่คุณเห็น เพื่ออนาคตที่เราภาคภูมิใจ
